Razvoj renesanse u Italiji

Tokom XV veka svet se iz temelja promenio. Štamparska mašina je omogućila širenje novih znanja humanista i omogućaval filozofima i naučnicima da se snažno i na nove načine nadograđuju na mudrosti svojih prethodnika. Tursko osvajanje zapadnog Sredozemlja podstaklo je države na Atlantiku, Portugal i Španiju, na istraživanje novih puteva za promet sa Azijom, što je dovelo do plovidbe oko Afrike i otkrića dve Amerike. Raskol papstva i svetovni karakter papa XV veka nastavili su proces otuđenja od verskih ustanova i povećali svetovnost kulture. Nadmetanje i trgovina proširili su privredne grane koje su počele da se temelje na kapitalu i novcu, što je uticalo i na promenu samog društva širenjem srednjeg stalža.

Umetnici Italije XV veka učestvovali su u tim promenama razvijajući u likovnim delim nove načine prikazivanja sveta. Počevši od proučavanja prošlosti otelovljene u Rimu i njegovoj umetnosti, skulpturi, slikari i graditelji Italije stvorili su umetnička dela koja su u sebi spajala antičke oblike i savremene sadržaje. Pod uticajem antičkih pisaca i svojih savremenika- humanista, ti umetnici pisali su i teorijske oglede kao da su i sami naučnici, uzdižući na taj način status umetnosti u svojoj kulturi. Stvaranje sistema za prikazivanje sveta preko perspektive, realizma i ljudskog lika postaje norma ne samo za njih nego i za većinu Evropljana u narednim stolećima. Rana renesansa unela je revolucionarne promene u način na koji su ljudi u Evropi gledali na umetnička dela i na rad umetnika.

Antičko nadahnuće u graditeljstvu i arhitektonskoj skulpturi

U gradu Firenci izuzetno su se cenile narudžbine javnih građana i njihovo ulepšavanje vrednim umetničkim delima. Nadmetanje umetnika i mecena donelo je niz uticajnih i inovativnih spomenika od kojih su mnogi bili nadahnuti proučavanjem antičke umetnosti. Spojivši proučavanje rimskih građevina s gotičkim graditeljskim tehnikama Bruneleski je svojom klasičnoma rhitekturom preobrazio grad. Njegove građevine primenjuju rimske oblike organizovane geometrijom i proporcijama kako bi se dobili skladni i racionalni prostori. Mladi Donatelo je kao uzor za svoje skulpture preuzeo antička dela radi postizanja većeg stepena realizma, ali i dostojanstva i snage pokreta.

Filipo Bruneleski- kupola firentinske katedrale (Santa Maria del Fiore) 1420- 1436

Donatelp- Tabernakl svetog Đorđa i Sveti Marko iz crkve San Mikele u Firenci (1410-1417)

Istaknute firentinske porodice finansirale su gradnju i ukrašavanje crkava kako bi izrazile svoju pobožnost i društveni status. Bruneleski je projektovao crkve i pojedine kapele za vodeće porodice Firence, a njegov izum linearne perspektive doneo je umetnicima sredstvo kojim su stvarali iluzije prostora na slikama. Slikari su slikali oltarske slike i freske da bi ukrasili porodične kapele. Mazačove pobožne freske koriste se u celosti perspektivom, ali pokazuju njegovu istančanost i preciznost u slikanju svetlosti na površinama, dok su njegove figure izvanredni primeri lepote i snage ljudskog tela.

Desni zid kapele Brankači sa freskama Mazača, Santa MAria dell Carmiene, Firenca

Zgrade su ukrašavane nameštajem, slikama i skulpturama s verskim i svetovnim temama. Medičijevi su ispunjavali svoje palate prikazima firentinskih gradskih zaštitnika, kao što je Donatelov David.

Donatelo- David. Između 1420 i 1460. Bronza, visina 158 cm

Visoka renesansa u Italiji

U kratkom razdoblju na početku XVI veka uporedo su živeli vrlo vešti i oštroumni umetnici koji su se nadmetali da bi postigli vrhunac u umetnostima koje su odabrali. U tom razdoblju visoka renesansa smatrana je merilom i vrhunskim dostignućem evropske umetnosti. Leonardov radoznali duh i posebno služenje svetlom, Bramanteovo ambiciozno povezivanje antičkih oblika s modernom potrebom, Mikelanđelovo snažno oblikovanje ljudskog tela, Rafaelove vrhunske kompozicije, Đorđonovo istančano izražavanje raspoloženja i Ticijanovo brilijantno vladanje bojom stekli su neprolaznu slavu.

Njihovo delovanje odvijalo se u burnom razdoblju snažne kreativnosti, a podsticalo ih je nekoliko ključnih pokrovitelja. Nadmetanje je oslabljeno bilo zbog nedostatka mecena bilo zbog smrti ili osipanja umetnika. Do 1520. godine Leonardo, Bramante, Đorđone i Rafael već su bili mrtvi. Katolička crkva, koja je nekad bila tako velikodušan pokrovitelj, našla se na meti mladog Martina Lutera u Vitenbergu pa se reformacija zahuktala. Dva umetnika koja su nadživela visoku renesansu – Mikelanđelo i Ticijan- nastavili su da rade i u izmenjenim uslovima posle 1520. godine.

Visoka renesansa u Firenci i Milanu

Obnovljena firentinska republika domovina je dva najuticajnija umetnika renesanse- Leonarda da Vinčija i Mikelanđela Buonarotija. Školovani na umetničkim inovacijama XV veka, razvili su veliku tehničku virtuoznost u svojim omiljenim medijima, slikarstvu i skulpturi. Njihova dostignuća privukla su u Firenci druge umetnike, među kojima i Rafaela iz Urbina. Veština izvođenja kjaroskura Leonarda da Vinčija i njegovo neumorno proučavanje prirode naveli su ga na stvaranje emotivno bogatih i vrhunski realističnih prikaza verskih i svetovnih tema. Mikelanđelova zaokupljenost ljudskom figurom navela ga je na duboko proučavanje antičkih skulptura, što je njegovom delu dalo ne samo neverovatnu realističnost nego i veliku emotivnu snagu.

Leonardo da Vinči- Bogorodica u pećini, 1485
Leonardo da Vinči- Tajna večera, 1495-1498, Milano
Leonardo da Vinči- Mona Liza, 1503, 1505
Mikelanđelo- Pijeta, 1498
Mikelanđelo- David, 1501-1504
Mikelanđelo-Rob koji se budi, 1525

Oživljavanje Rima

Prednost pape Julija II ideji obnove Rima dovela je Mikelanđela, Bramantea, Rafaela i druge umetnike da tu rade. Julije je želeo da obnovi drevni grad kao hrišćansku prestonicu koja će svojim sjajem zaseniti njegovu pagansku prošlost. S tim ciljem je Bramante projektovao veliku novu crkvu svetog Petra koja je trebalo da bude takmac antičkom Pantenonu. Julije je Mikelanđelove snažne ljudske oblike smatrao prikladnim za njegovu grobnicu i za monumentalni projekat tavanice Sikstinske kapele. Rafaelov zadatak u Rimu bio je da objedini Leonardove inovacije u slikarstvu sa snažnim figuralnim stilom Mikelanđelovih skulptura. On je to postigao povezujući oba trenda svojim darom za stvaranje skladne kompozicije i duboko značenje.

Mikelanđelo, Unutrašnjost Skistinske kapele

 

Mikelanđelo- Stvaranje Adama (scena sa tavanice Skisktinske kapele), 1508-1512
Rafael-Atinska škola, 1508-1511

Venecija

Uprkos nesigurnim političkim uslovima koji su vladali u Veneciji na pošetki XVI veka, mecene su od slikara Đorđonea i Ticijana naručivali vedre i raskošne slike s verskim i svetovnim temama. Đorđone je radeći tehnikom koja ističe boju i svetlost stvarao slike koje prizivaju u sećanje raspoloženje poetskih sanjarenja. Ticijan se poslužio tradicijom venecijanske umetnosti da bi sproveo slike zapanjujuće realističnosti i čulnosti.

Đorđone- Oluja, 1505.
Ticijan- Bahanalije, 1518
Ticijan, Madona s članovima porodice Pezaro, 1526