Egejska umetnost i umetnost arhajskog i klasičnog perioda Grčke

Sredozemno more je povezivalo različite civilizacije starog sveta zbog trgovine i ratovanja. U drugom i trćem milenijumu pre nove ere više tesno povezanih, ali različitih kultura razvilo se na ostrvima i poluostrvima Egejskog mora. One obuhvataju kikladsku kulturu, koja je sagradila takozvane palate na Kritu; i mikensku kulturu koja je za sobom ostavila utvrđenja i grobne predmete na grčkom kopnu. Osobiti umetnički oblici koje je stvorila svaka pojedina od tih grupa daju uvid u način života i ideale drevnih egejskih naroda.

Minojska umetnost

Uprkos arheološkim istraživanjima dužim od jednog stoleća, na Kritu i na drugim nalazištima na egejskom području, minojska kultura i dalje je zagonetna. Prostrane i komplikovane palate po celom Kritu verovatno su služile kao centri vladavine i verskih obreda, ali i kao mesta za stanovanje. Te građevine bile su ukrašene mnogobrojnim freskama, zidnim slikama i drugim ukrasnim elementima koji prikazuju, između ostalog, prirodni svet u živim nadahnutim oblicima. Minojska grančarija, statue i ritualni predmeti organske i dinamične kompozicije pokazuju visok stepen zanatskog umeća.

395 shutterstock_68970424

Palata u Knososu, oko 1500 godine pre nove ere. Knosos, Krit

knossos_plan knossos_reconstruction

Osnova palate u Knososu sa svojom lavirintskom strukturom

MIkenska umetnost

Mikenjani su dobili ime po utvrđenom naselju Mikeni na peloponeskom delu kopnene Grčke. Njihove citadele-  s ogromnim zidinama i masivnim utvrđenjima, građenje u odbrambene svrhe- svedoče o kulturi koja se zasnivala na odbrani premda sama nije izrazito ratnička. Uz to, raskošni predmeti u mikenskim grobovima i obilje ukrasa u njihovim palatama pokazuje da je ta grupa bila otvorena uticajima celog Sredozemlja. Mikenskoj umetnosti doprineli su minojski, egipatski i mesopotamski elementi.

019161_1  11110024744e54e4811605e603317607_v4-big

Utvrđenje Mikene i Lavlja kapija oko 1250. godien pre nove ere. Lažni svod

123174692   schatzhaus_des_atreus_querschnitt

Atrejeva riznica, Mikena, Grčka, između 1300-1250 godine pre nove ere
lažna kupola

 

Grčka umetnost

Oko VIII veka pre nove ere, posle talasa useljavanja, invazija i kolonizacija, rodila se grčka kultura. Etnički raznoliki Grci koji su ipak imali zajednički jezik i verovanja, naselili su kopnenu Grčku, egejska ostrva i Krit, da bi se do sredine VI veka pre nove ere već proširili i na južnu Italiju, severnu Afriku i obalu Male Azije.  Stari Grci, prvi poznati narod koji je praktikovao analitičko mišljenje , suočavali su se sa filozofskim pitanjima koja su i danas otvorena. Dualizam sveta i ljudsko mesto u tom svetu postali su trajna tema njihove umetnosti.  Budući da je Grčka tako snažno nadahnula zapadna društva, imamo utisak da su nam njihova umetnička dela bliska.  Bitno je međutim, ne nametati sopstvena  tumačenja, jer su dela za Grke često imala bitno drugačije značenje. Da bismo shvatili njihov pravi smisao, moramo tragati za arheološkim i književnim svedočanstvima i smeštati dela grčke umetnosti u odgovarajući kontekst.

Razorni ratovi vođeni duže od sedam vekova neprestano su oblikovali grčku kulturu i umetnost. Uobičajena su bila putovanja i trgovina raširenom mrežom puteva širom Male Azije i Sredozemlja. Razmene su donele nove uticaje kojima su se grčki umetnici divili i koje su upijali, a isto tako je i grčka kultura delovala na kulture dalekih zemalja.

Geometrijsko razdoblje

Oko VIII veka pre nove ere Grci su počeli da razvijaju repertoar grančarskih oblika po kojima su ukrasi izrađeni u najstarijem poznatom grčkom stilu- geometrijskom. Karakteristični pravolinijski meandri i geometrijski ornamenti pokrivaju takozvanu Dipilonsku vazu, koja potiče otprilike iz 750.godine pre nove ere. Slike životinja i ljudi dodaju narativnost toj zagrobnoj amorfi. Skulptori su takođe modelovali slične statuice u glini i bronzi. Mnoge oslikane vaze nose natpise; to je zapravo bilo doba kad su zapisani Homerovi epovi i kada je alfabet ušao u upotrebu.

5-14b752724db59407328

Orijentalizirajući stil

Između 725, i 650. godine pre nove ere mladi grčki gradovi-države postajali su sve uspešniji, a građani su od trgovačkih partnera u Maloj Aziji, na istoku i u Egiptu počeli da traže luksuznu robu. Grčki umetnici su ubrzo upili istočnjačke uticaje pa su, eksperimentišući novim tehnikama, počeli su da razvijaju orijentalizirajući stil.  Luka Korint bila je središte proizvodnje keramike, a slikari vaza razvili su sjajnocrni sloj gline i pigmenta na kojem su crtali siluete s urezanim pojedinostima. I na sićušnom i na monumentalnom posuđu nalazimo obilje sirena, grifona i drugih istočnjačkih mitskih motiva.

Arhajsko doba

Počeci demokratije naziru se uporedo sa izbijanjem Atine na čelo moćnih i sve funkcionalnije ustrojenih gradova-država. U tom razdoblju intezivnog stvaralaštva nastale su velike tradicije monumentalne kamene skulpture i podizani su hramovi. Skulptori i arhitekti, nadahnuti egipatskim primerima, eksperimentisali su sa sistemima proporcija, a građevine su ukrašavali statuama u  veličini većoj od prirodne. Dva hrama posvećena Heri u Pestumu i Artemidin hram u Efesu pokazuju dorskog i jonskog stila i standardizovanje hramova s centralnom celom i tremom. Kipovi velikih razmera oživljavali su arhitekturu, posebno Artemedin hram a kasnije i Afejinn, čiji timpanoni svedoče o umetnikovom traganju za rešenjem problema smeštanja živahnih, narativnih prizora u nezahvalan trougaoni prostor timpanona. U međuvremenu su sve više naturalističke i slobodnostojeće figure, kao što su kurosi i kore, svedočili o nastajnu Grka da prikažu ideale fizičkog i duhovnog savršenstva. Oslikavanje vaza, u crnofiguralnom i crvenofiguralnom stilu, takođe je doživelo veliki napredak.

Klasično doba

U V veku pre nove ere Atina je bila suočena sa krizom, budući da su je ugrožavali razorni napadi Persijanaca. Posle ratnih razaranja, međutim, grad se tako obnovio da je postao politički i privredno moćna država. Ambiciozni političar Perikle uveliko je uticao na atinsko društvo i politiku, pa su ubrzo procvetale umetnosti, u rasponu od živopisnih Eshilovih tragedija do duboke Platonove filozofije i rafinirane arhitekture Iktina i Kalikrata. Skulptori su napravili krupne korake u prikazivanju ljudskog obličja vernog prirodi; kontrapost (contrapposto) Kritijinog mladića označava prelomnu tačku u umetnosti Grka, koji su se latili teškog zadatka da realistično prikažu pokret, kako u kamenu tako i u bronzi. U skulptorskim programima za hram Zevsa u Olimpiji i na atinskom Akropolju umetnici su nastavili da istražuju prikazivanje složene priče i dualističkih tema.

Kritijin mladić. Oko 480. g.p.n.e.

  

Miron, Diskobol, 450.g.p.n.e.

Dorifor(Kopljonoša) – Poliklet- 450 -440.g.p.n.e.

Tri boginje sa istočnog timpanona Partenona. Između 438. – 432.g.p.n.e.

 

Pod Periklovom upravom Atina se podigla iz ratnih ruševina i postala uzor grada sredozemnog sveta. Sjaj Partenona odražava sjaj Atine tog doba. Na svetoj zemlji Akropolja, Partenon- sa svojim rafiniranim proporcijama, izuzetnim skulptorskim radovima i ljupkim skladom – predstavlja sam vrhunac klasične grčke umetnosti. Radovi su se odvajali i na drugim spomenicima Akropolja, između ostalih na Propilejima, hramu Atene Nike i Erehteonu, ali su ti veliki graditeljski projekti postepeno zamrli zbog početka Peloponeskog rata.

 

 Partenon , Akropolj, Atinia, 447 – 432. g.p.n.e

 

  Karijatide      Erehteon, između 421. i 405.g.p.m.e., Akropolj, Atina.

 

Pozno klasično doba

Peloponeski rat (431 – 404. godina pre nove ere) okončao je atinsku nadmoć. Posle njega sledilo je stoleće bratoubilačkih borbi među grčkim gradovima-državama, a onda je 338. godine pre nove ere Filip II Makedonski napao Grčku. Iz tog vremena vredi zabeležiti usavršavanje postojećih graditeljskih tipova, kao što su bile zgrade za sastanke, pozorišta i maulozeji. Iz jonskog stila razvio se korintski kapitel. Nesigurno, pesimistično raspoloženje tog vremena odrazilo se i u skulpturi. Praksitelova dela izražavaju ćudljivost bogova prema ljudima, a Lizipov Apoksimen zadire u prostor i posmatrača izaziva svojom ispruženom rukom. Snažna osećanja i iluzionistički prikazi prostora postali su obeležje zidnog i slikarstva na vazama, što je naročito vidljivo na grobnim vazama s belom podlogom.

Pozorište u Epidauru, III i II vek p.n.e.

Mauzolej u Halikarnasu, 359.-351. g.o.n.e. Smatra se da je Skopas radio skuplture na Mauzoleju.

 

Praksitel- Knidska Afrodita, 340-330.g.p.e

 

Lizip- Apoksiomen,  oko 330.g.p.n.e

 

Aleksandrovo i Helenističko doba

Aleksandar je stupio na vlast 336, godine pre nove ere, posle smrti svog oca FIlipa II, a prostrano kraljevstvo koje je on stvorio proširilo je uticaj Grčke u svetu. Posledica suparništva posle Aleksandrove smrti, 323. godine pre nove ere, bila je podela na tri odvojena kraljevstva- ptolemejsko, selekidsko i makedonsko- od kojih je svako imalo moćne gradove s raznorodnim društvima. Sa raspadom gradova-država Grci su počeli da doživljavaju sebe kao individualizovane ličnosti, a umetnost opet odražava taj novi pogled na svet.

Graditeljski nacrti, na primer za Apolonov hram u Didimi ili grad Pergam, pružaju ličnije iskustvo zahvaljujući spontano nastalim krivolinijskim ulicama, zadivljijućim panoramama i dramatičnoj teatralnosti. I helenistička skulptura je, nadograđujući se na poznoklasična dela, imala pojačan smisao za dramatično i za uplitanje posmatrača u doživlaja. Preovlađivale su emocionalne teme i dramatičan realizam; portretisanje se razvilo kao poseban žanr, koji je cvetao zbog pokroviteljstva Aleksandra Velikog. Zidne slike pokazuju majstorski potez kista, fino senčenje i upotrebu perspektive.

Apolonov hram, Didima, Turska. 313. g.p.n.e
Lizip- Herm Azara ili ortret Aleksandra Velikog, kraj IV veka pre nove ere
Zapadno pročelje Velikog Zevsovog oltara u Pergamu. Državni muzej Berlin.

 

Nike sa Samotrake. Oko 190. godine pre nove ere. Pitokrit sa Rodosa.