Barokna umetnost

Barok je prodorni, dramski motivisani stil XVII veka začet u Italiji, odakle se putovanjima umetnika i njihovih mecena proširio po celoj Evropi. Izražavao je dinamiku i snažna osećanja, a poslužio je kao stil protivreformacije, da bi objavio pobedu katoličke crkve nad protestantizmom. Njegovi uticaju vidljivi su na slikama, skulpturama i u arhitekturi, kao i u sporednim granama umetnosti, među kojima je i dekorativna umetnost tog doba. Važno obeležje tog doba je i kolonizacija Amerike i Istoka od strane vlada i verskih redova koji su u XVI veku istraživali ta područja a sada, u XVII veku, počeli i da ih naseljavaju. Problemi klase, pola, nauke, medicine i egzotike zauzeli su središnje mesto u životu i umetnosti tog doba, koje sada nazivamo početkom modernog doba.

 

Slikarstvo u Italiji

Karavađo je najznačajniji barokni slikar, zbog svojih inovacija početkom XVII veka i dugotrajnog uticaja koji je ostavio. Imao je mnogo sledbenika u Italiji a i u celoj Evropi, posebno u Nizozemskoj i Flandriji. Inovacije se ogledaju u temama: uveo je žanr-slikarstvo, ljude je prikazivao u prirodnoj veličini, ali do polovine visine, smeštene za stolom na neutralnoj pozadini; a vidljive su i u njegovom stilu: u dramatičnom osvetljenju i nagoveštaju trenutne akcije. Njegove oltarske slike su istinski revolucionarne.

22-121311033224746 caravaggio_the_calling_of_st_matthew_1599-1600 matthew

Preobraćenje svetog Pavla                   Pozivanje svetog Mateja                    Nadahnuće svetog Mateje
1601. St Maria del Popolo, Rim     1600. Kapela Kontareli, Rim             1602. Kapela Kontareli, Rim

 

Svodne slike su u baroku postale značajna mogućnost za čitav niz bogatih privatnih pokrovitelja kao i za crkvene redove- one su ukazivale na njihovu dinamičnu vladavinu nad nebesima.  Mnogi umetnici su stvarali iluzionističke svodne slike koje su prkosile prostornim pravilima, jer je izgledalo da likovi padaju s neba, ili su davale privid stvarnosti skulpturama i građevinama u stvari naslikanim na fresci. Među mnogim umetnicima koji su neprestano radili i stvarali svoje inovacije na tom području bili su Anibale Karači, Gverčino i Pjetro da Kortona.

Đovani Batista Gauli – Trijumf imena Isusovog 1672-1679
ibaroque
Pjetro da Kortona – Glorifikacija vladavine Urbana VIII. 1633 – 1639
Country: Italy Site: Palazzo Farnese, Carracci Gallery Caption: Overview of the vault Image Date: October 2012 Photographer: Ambassade de France, Z. Colantoni/World Monuments Fund Provenance: Site Visit Original: NYuser sharefile from Yann Jurez Lucian
Anibale Karači – Ljubavi Bogova. 1597-1601

 

 

 

 

 

Arhitektura u Italiji

Nova crkva svetog Petra (započeta na prelazu XVI veka) završena je u baroknom razdoblju, kada je postala najveći simbol obnove i vitalnosti crkve. Skulptorsko/arhitektonsko središte dekoracije unutrašnjosti bio je Baldehin (glavni oltar), koji je izveo Bernini. Spoljašnji monumentalni eliptični luk i trg, takođe Berninijevo delo, važno su ostvarenje koje sugeriše sveobuhvatan zagrljaj crkve. Manje crkve koje je sagradio Boromini, organske i nepravilnog oblika, s komplikovanim kupolama, takođe su tipične za to doba.

121386-004-04d0e536
Crkva svetog Petra u Rimu. Glavni brod i pročelje Karla Maderna 1607-1612. Kolonada Berninija-1657.

baldacchino rome-altar-st-peters-vatican-rome-700
Bernini – Baldehin 1624-1633. Ukrsnica crkve svetog Petra

Skulptura u Italiji

Barokna skulptura sugeriše akciju, vitalnost i osećajnost- bilo da je reč o pojedinačnom liku ili o složenijem skulptorskom i scenskom delu – kao što je Berninijev Zanos svete Tereze. Bernini je bio najznačajniji skulptor, bilo da je reč o ličnom delu ili o koordinaciji programa ukrašavanja svetog Petra i određivanju zadataka drugim umetnicima.

b8ae2a51bdfad8f2d7523d288137d2dd
Bernini -Zanos svete Tereze, 1645-1652. Kapela Kornaro, Santa Marija dela Vitorija, Rim

 images

Slikarstvo u Španiji

Španska barokna umetnost bila je pod snažnim uticajem italijanske umetnosti Karavađa, koji je stizao preko Napulja. Ribera, koji je tu radio, slikao je žanr-scene (Hromi dečak) i verske slike koje svedoče o njegovom divljenju realizmu. Verski redovi često su naručivali slike snažne pobožnosti kao što su Zubarnove. Velaskez, najznačajniji umetnik ovog zlatnog doba Španije, bio je dvorski slikar Filipa IV u Madridu, ali je karijeru započeo u Sevilji, u stilu koji je mnogo dugovao Karavađu. Na špansku umetnost i na Velaskezov rad uticali su isto tako Ticijan, čije su slike bile u španskoj kraljevskoj zbirci, te Rubens, veliki flamanski umetnik koji je putovao i u Španiju, gde je savetovao Velaskezu da proučava Ticijanova dela. Premda su takođe bile popularne žanr-scene i mrtve prirod Postavljanje Bogorodice za važnu temu španske umetnosti odredilo je špansku katoličku i konzervativnu umetnost kao izazov reformaciji u severnoj Evropi.

1_99
Dijego Velaskez – Mlade plemkinje, 1656, Muzej Prado, Madrid
enfant-pied-bot
Husepe de Ribera – Hromi dečak, 1642, Muzej Luvr, Pariz

U XVII veku južna Nizozemska (koja se često zove i Flandrija) i severna Nizozemska (kasnije Nizozemska Republika, često zvana Holandija) podelile su se odvojivši se verski i administrativno, pa se i oblik pokroviteljstva nad umetnošću promenio. Flandrija, koja je ostala pod španskom vladavinom, bila je katolička, dok je Nizozemska Republika uglavnom pripadala reformisanoj crkvi. Tako su u Flandriji uveliko naručivane oltarkse slike za katoličke crkve,a preovlađujuće teme holandske umetnosti bile su žanr slike, mrtve prirode, pejzaži. I u Flandriji i u Holandiji slikano je mnogo portreta; grupni portreti pripadnika gradskih straža postali su jedna od glavnih osobenosti Holandije. Umetnici su često putovali između ove dve zemlje.

Flandrija

Peter Paul Rubens i njegova radionica dominirali su flamanskom umetnošću. Rubens je bio najznačajnija umetnička ličnost u Antverpenu i tvorac baroknog stila u njegovom gradu. Njegov stil je prenosila i širila njegova radionica, i preko pojedinih umetnika koji su u njoj radili i preko grupnih projekata. Slike su mu bile veličanstvene, dinamične i izražajne. Pošto je određeno vreme boravio u Italiji, doneo je u severnu Evropu mnogo od snage i dinamičnosti italijanskog baroka. Na njegovim delima zapaža se Mikelanđelov, Karavađov i Ticijanov uticaj. Njegove velike narudžbine uglavnom su bile oltarske slike i portreti imućnih i vladarskih porodica Italije i Francuske; tu spada i ciklus za Mariju de Mediči. U njegovoj radionici radili su umetnici koji su završavali njegova dela il su u njima sudelovali, a bilo je i onih koji su kasnije radili samostalno izvodeći važne porudžbine.

raising-of-the-cross
Podizanje krsta 1610-1611, Katedrala u Antverpenu, Belgija
the_landing_of_marie_de_medicis_at_marseilles
Marija de Mediči, francuska kraljica, iskrcava se u Marselju (3. novembar 1600. godine) 1622-1625, Muzej Luvr, Pariz

Holandija

Slikarstvo u Nizozemskoj Republici razvijalo se u nekoliko različitih gradova: u Utehtu, Amsterdamu i Delftu. Frans Hals se izdvaja u oslikavanju grupnog portreta. Njegovo portretisanje gradske straže je revolucionarno. I on je imao mnogo sledbenika, ali su oni bili samostalniji od Rubensovih.

Banket oficira gradske straže svetog Đorđa. 1616. godina. Muzej Fransa Halsa, Harlem

Rembrant i njegova škola bili su glavni umetnici Amsterdama. Rembrant je naslikao mnogo istorijskih slika, portreta i bakropisa. Slavan je po svojim prikazima unutrašnje ličnosti i otrkivanju patosa pojedinog prizora ili trenutka. Dela su mu poznata po dirljivosti.

the-night-watch
Noćna straža ( Četa kapetana Fransa Baninga Koka). 1642. Rajksmuzeum, Amsterdam
rembrandt_harmensz-_van_rijn_007
Rembrant- Čas anatomije profesora Tulpa, 1632, Hag

Početkom XVII veka činilo se da nema kraja krizama s kojima su bile suočene velike monarhije, Francuska i Engleska. Budući da su oba naroda neprestano bila na udaru političkih, društvenih i verskih previranja, svaki novi vladar pokušavao je da učvrsti svoju moć i da centralizuje državnu vlast. Od ustavne monarhije u Engleskoj do apsolutizma u Francuskoj, kraljeva moć je bila neograničena. Društva kojima su oni vladali, međutim, prolazila su kroz dramatične promene. Uprkos sve većem bogaćenju pripadnika srednje klase, povezanom s razvojem trgovine, uspostavljanjem novih trgovačkih puteva i eksploatacijom unosnih kolonijalnih zemalja, veći deo stanovništva ipak je živeo u velikom siromaštvu. Osiromašeni neprestanim povećanjem poreza i lišeni bilo kakvog prava glasa, evropski seljaci su postepeno postajali svesni da vlast neće moći smeniti drugačije nego pobunom. Istovremeno su i pripadnici plemstva formulisali svoje zamerke upućene centralističkom državnom aparatu koji im je uskraćivao moć i povlastice.

Suočeni s opašnošću koja im je pretila od ovako impresivne grupe nezadovoljnih, vladari širom Evrope počeli su da se pozivaju na svoje drevno božansko pravo, pri čemu im je sredstvo za dočaravanje moći i značaja monarhije poslužila umetnost. Zato ne čuto što su kraljevski dvorovi Francuske i Engleske postali najveći naručioci umetničkih dela. Veličanstvena umetnost i graditeljstvo baroka postali su, međutim, simboli ne samo njihove moći već ponos i dika cele nacije, a klasicizam je svojim pozivanjem na tradiciju i isticanjem nadmoći antičke Grčke i Rima postao omiljen dvorski stil i merilo ukusa tokom tog burnog razdoblja.

Francuska: Stil Luja XIV

Umetnička dela nastala za vreme vladavine Luja XIII bila su veoma raznolika, od kritičkih, dokumentarističkih grafika Žaka Kaloa, preko meditativnih, religioznih tema Žorža de la Tura, do šarenih i dekorativnih slika Simona Vuea. Do 1640. godine francuskim barokom dominirao je spokojni klasicizam Nikole Pusena, slikara koji je, stvarajući u RImu, zagovarao tezu da umetnici moraju da obrađuju “značajne” teme koje je odredila Francuska akademija, a to su bitke, junačka dela, religiozne teme i teme preuzete iz antike. Tokom ’60 godina XVII veka njegov klasični stil postao je uzor francuskim umetnicima koji su se školovali na Francuskoj akademiji osnovanoj 1648. Poput Pusena, i Klod Loren je preferirao racionalni klasicizam koji prožima njegove prefinjene, pažljivo naslikane idilične pejzaže. Skulptura u međuvremenu odražava uticaj Berninija.

46_160
Nikola Pusen- Otmica Sabinjanki, 1633

I oni umetnici koji su ostali u Francuskoj takođe su dali ton njenoj umetnosti. Kako bi bili angažovani na kraljevom dvoru, njihova uloga se uglavnom sastojala od toga da svojim delima slave kralja. Od simboličnih portreta do razmetljivog pročelja Luvra, veliki deo francuske umetnosti tog doba poslužio je kao sredstvo za prenošenje vrednosti monarhije na širi auditorijum. Sa svojom palatom i vrtovima, Versaj je možda jedan od najveličanstvenijih arhitektonskih pojava XVII veka čiji klasični stil, ponavljanje formi i zaista impresivna veličina simbolizuju moć Luja XIV i odražavaju njegovu filozofiju o nadmoći apsolutističke monarhije.

Barokno graditeljstvo u Engleskoj

Kao i u Francuskoj, i engleskom baroknom umetnošću i graditeljstvom vladao je klasicizam. Premda su u engleskom slikarstvu uglavnom vodeću ulogi imali strani slikari iz Italije, Flandrije i Holandije, engleska arhitektura je razvila svoj prepoznatljivi nacionalni stil. Kao što možemo videti na zgradi za svečene prijeme u palati Vajthol u Londonu, Inigo Džouns, prvi poznati engleski arhitekta, uveo je u Englesku renesansni klasicizam Andrea Paladija. Kristofer Ren postao je vodeći engleski arhitekta u drugoj polovini XVII veka. Neprestano dobijajući pohvale od svojih savremenika zbog zanatske preciznosti, Ren je projektovao neke od najpoznatijih građevina tog doba, uključujući novu katedralu svetog Pavla. Katastrofalni požar iz 1666. godine pružio je Renu priliku za obnovu Londona i promenu njegovog vizuelnog identiteta, zato brojne crkve obnovljene u tom razdoblju nose pečat njegovog graditeljskog genija.

d3b2746ed400079bf15f86da85aed95e
Ser Kristofer Ren- Pročelje katedrale sv. Pavla, London, 1675-1710

71073_psychs-versaj-hala_gf 2372018 versaj Versaj . Arduan-Mansar, Luj le Vo i Lebren- Dvorana sa ogledalima(1678) i vrtno pročelje središnjeg dela Versaja(1669-1685). Pariz